قبرستان بقیع، یکی از مقدس ترین مکان ها برای مسلمانان، در شهر مدینه در عربستان سعودی واقع شده است. این قبرستان که به نام “جنت البقیع” نیز شناخته می شود، مدفن چهار تن از امامان شیعه (امام حسن مجتبی، امام سجاد، امام باقر و امام صادق علیهم السلام)، حضرت فاطمه زهرا (س) (به روایتی)، و بسیاری از صحابه و خاندان پیامبر اکرم (ص) است. با وجود اهمیت تاریخی و مذهبی این مکان، ورود زنان به قبرستان بقیع ممنوع است و این محدودیت، پرسش ها و بحث های متعددی را در میان زائران و پژوهشگران به وجود آورده است. در این مقاله، به بررسی دلایل این ممنوعیت، ریشه های تاریخی و اعتقادی آن، و تاثیراتش بر زائران می پردازیم.
همچنین ببینید: چرا گنبد حضرت علی پرچم ندارد؟
ریشه های اعتقادی و تاریخی ممنوعیت
ممنوعیت ورود زنان به قبرستان بقیع ریشه در تفکرات وهابی دارد که از قرن هجدهم میلادی با ظهور محمد بن عبدالوهاب در شبه جزیره عربستان گسترش یافت. وهابیت، شاخه ای از اسلام سلفی است که بر ساد ه زیستی دینی و اجتناب از هرگونه شائبه شرک تاکید دارد. یکی از فتاوای وهابیان، ممنوعیت حضور زنان در قبرستان ها به طور کلی است. آن ها معتقدند که حضور زنان در چنین مکان هایی ممکن است به “فتنه” یا اختلاط نامناسب با مردان منجر شود و همچنین گریه و عزاداری زنان را عملی غیرشرعی و مغایر با صبر اسلامی می دانند.
این دیدگاه بر اساس برخی روایات منسوب به پیامبر اکرم (ص) است که در آن ها از زیارت قبور توسط زنان نهی شده است. به عنوان مثال، در حدیثی آمده است: «لعن الله زائرات القبور» (خداوند زنانی که به زیارت قبور می روند را لعنت کند). با این حال، علمای شیعه و حتی برخی از علمای اهل سنت، این روایت را به صورت مطلق تایید نمی کنند و معتقدند که نهی مذکور در شرایط خاصی (مثلاً عزاداری افراطی یا اختلاط نامناسب) صدق می کند، نه به صورت کلی. اما وهابیان این حدیث را به صورت عام تفسیر کرده و حضور زنان در قبرستان ها، از جمله بقیع، را حرام می دانند.
پس از تسلط آل سعود بر حجاز در اوایل قرن بیستم و تخریب قبور و بناهای بقیع در سال ۱۹۲۵ میلادی (هشتم شوال ۱۳۴۴ هجری قمری)، این قبرستان تحت کنترل شدید وهابیان قرار گرفت. از آن زمان، محدودیت های سخت گیرانه ای برای ورود زائران اعمال شد که شامل ممنوعیت ورود زنان نیز می شود. این سیاست تا به امروز ادامه یافته است.
وضعیت کنونی قبرستان بقیع
امروزه، قبرستان بقیع به صورت یک فضای باز و ساده اداره می شود و هیچ گنبد یا بنای یادبودی در آن وجود ندارد. ورود به این مکان تنها در ساعات محدودی پس از نماز صبح و عصر، و فقط برای مردان، امکان پذیر است. زنان ناچارند از پشت دیواره ا و میله های اطراف بقیع به زیارت بپردازند، که این امر برای بسیاری از زائران زن، به ویژه شیعیان که علاقه مند به زیارت قبور ائمه هستند، تجربه ای دردناک و محدود کننده است.
دولت عربستان سعودی، که از تفکر وهابی حمایت می کند، این محدودیت را به عنوان بخشی از سیاست های مذهبی خود حفظ کرده است. هرچند در سال های اخیر، با اصلاحات اجتماعی تحت رهبری محمد بن سلمان، مانند اعطای حق رانندگی به زنان، گمانه نی هایی درباره احتمال بازنگری در این ممنوعیت مطرح شده، اما تاکنون هیچ تغییر رسمی در این سیاست اعمال نشده است.
دیدگاه های مخالف و موافق
از منظر شیعیان، ممنوعیت ورود زنان به بقیع نه تنها توجیه شرعی محکمی ندارد، بلکه با سیره پیامبر (ص) و ائمه (ع) در تضاد است. روایاتی وجود دارد که نشان می دهد حضرت محمد (ص) خود به زنان اجازه زیارت قبور را داده اند. به عنوان مثال، در روایتی از حضرت عایشه نقل شده که پیامبر به او نحوه زیارت اهل بقیع را آموخته اند. همچنین، در زمان حیات پیامبر، زنان برای تشییع جنازه و زیارت قبور حضور داشتند و هیچ منع صریحی گزارش نشده است.
در مقابل، طرفداران این ممنوعیت معتقدند که این محدودیت به حفظ حرمت قبرستان و جلوگیری از رفتارهایی که ممکن است به شرک یا بی حرمتی منجر شود، کمک می کند. آن ها همچنین استدلال می کنند که این قانون بر اساس سنت های دیرینه و فتاوای علمای وهابی وضع شده و باید محترم شمرده شود.
تاثیرات فرهنگی و اجتماعی
ممنوعیت ورود زنان به بقیع تاثیرات عمیقی بر زائران، به ویژه زنان شیعه، گذاشته است. بسیاری از زنان که برای زیارت اماکن مقدس به مدینه سفر می کنند، از اینکه نمی توانند به طور مستقیم به قبور ائمه و خاندان پیامبر نزدیک شوند، احساس محرومیت می کنند. این محدودیت همچنین به نمادی از اختلافات مذهبی میان شیعه و وهابی تبدیل شده و گاه به تنش هایی میان زائران و نیروهای امنیتی سعودی منجر می شود.
در برخی موارد نادر، گزارش هایی از تلاش زنان برای ورود مخفیانه به بقیع یا اعتراض به این قانون وجود داشته است، اما این اقدامات معمولا با واکنش تند مقامات مواجه شده است. از سوی دیگر، برخی از زائران مرد نیز این قانون را ناعادلانه می دانند و معتقدند که همه مسلمانان، فارغ از جنسیت، باید حق زیارت این مکان مقدس را داشته باشند.
تلاش ها برای تغییر وضعیت
در طول تاریخ معاصر، تلاش هایی برای رفع این محدودیت صورت گرفته است. به عنوان مثال، در دوره هایی که روابط ایران و عربستان بهبود یافته بود، هیئت های سیاسی ایرانی توانستند با هماهنگی، شرایطی برای حضور محدود زنان در بقیع فراهم کنند. همچنین، برخی شخصیت های مذهبی و سیاسی، از جمله مقتدی صدر، از مقامات سعودی درخواست کرده اند که برای کاهش اختلافات فرقه ای، امکان بازسازی بقیع و دسترسی آزادتر زائران، از جمله زنان، را فراهم کنند. با این حال، این درخواست ها تاکنون بی پاسخ مانده است.
نتیجه گیری
ممنوعیت ورود زنان به قبرستان بقیع نتیجه مستقیم تفکرات وهابی و سیاست های دولت عربستان سعودی است که بر اساس تفسیر خاصی از احادیث و سنت اسلامی وضع شده است. این محدودیت، اگرچه از منظر وهابیان با هدف حفظ حرمت قبرستان اعمال می شود، برای بسیاری از مسلمانان، به ویژه شیعیان، غیرقابل قبول و مغایر با عدالت دینی تلقی می گردد. در حالی که امیدهایی به تغییر این سیاست در آینده وجود دارد، اما تا زمانی که دیدگاه های وهابی بر اداره اماکن مقدس عربستان حاکم باشد، بعید است که شاهد رفع این ممنوعیت باشیم. این موضوع همچنان یکی از مسائل بحث برانگیز در روابط مذهبی و فرهنگی میان جوامع اسلامی باقی خواهد ماند.