معرفی بهترین آهنگسازان ایرانی؛ از بزرگان موسیقی تا چهره های مطرح پاپ

اگر بخواهیم درباره بهترین آهنگسازان ایرانی صحبت کنیم، نمی شود فقط به نام چند خواننده مشهور اکتفا کرد. بخش مهمی از هویت یک آهنگ در مرحله ای شکل می گیرد که ملودی، هارمونی، فرم و فضای موسیقایی آن ساخته می شود؛ جایی که نقش آهنگساز از صدای خواننده جدا می شود.

در موسیقی پاپ ایران، بسیاری از آهنگسازان علاوه بر ساخت ملودی، در تنظیم، نوازندگی، تهیه کنندگی یا حتی خوانندگی هم فعالیت دارند. برای همین نام بعضی از آن ها را در تیتراژ چند بخش مختلف یک قطعه می بینیم. در مقابل، آهنگسازانی مانند بابک زرین یا علیرضا افکاری بیشتر با ساخت ملودی و آهنگسازی شناخته می شوند.

در این مطلب از ایران موزیکولوژی، مجموعه ای از بهترین آهنگسازان ایرانی را بررسی می کنیم؛ از چهره های تأثیرگذار موسیقی پاپ و آهنگسازان باسابقه تا نسل جدیدی که در سال های اخیر قطعات پرمخاطبی ساخته اند.

آهنگساز دقیقا چه کاری انجام می دهد؟

آهنگساز مسئول خلق بخش موسیقایی یک اثر است. وقتی برای یک ترانه، ملودی ساخته می شود، انتخاب گام، طراحی جمله های ملودیک، ساختار قطعه و ارتباط موسیقی با فضای شعر مطرح می شود، بخش مهمی از این فرایند به آهنگسازی مربوط است.

آهنگساز با ترانه سرا و تنظیم کننده یکی نیست. ترانه سرا متن و کلام را می نویسد، آهنگساز ملودی را می سازد و تنظیم کننده مشخص می کند این ملودی با چه سازها، ریتم، صداها و ساختاری اجرا و تولید شود. البته در موسیقی پاپ ایران یک نفر می تواند هر سه نقش را بر عهده بگیرد.

این تفاوت برای شناخت آثار خوانندگان مهم است. مثلا ممکن است نام یک خواننده در عنوان یک آهنگ بسیار دیده شود، اما ملودی قطعه توسط فرد دیگری ساخته شده باشد. در بعضی آثار نیز خود خواننده آهنگساز است.

استانداردهای صنعت ضبط موسیقی نیز میان «اثر موسیقایی» و «ضبط صوتی» تفاوت قائل می شوند. سیستم ISRC برای شناسایی ضبط صوتی و موزیک ویدئو استفاده می شود و خودِ اثر آهنگسازی شده یا composition را شناسایی نمی کند. پایگاه بین المللی ISRC اکنون بیش از ۱۵۰ میلیون کد منحصربه فرد ثبت شده دارد.

بهترین آهنگسازان ایرانی را بر چه اساسی انتخاب کرده ایم؟

فهرست بهترین آهنگسازان را نمی توان با یک رتبه بندی کاملا قطعی ارائه کرد؛ چون «بهترین» در موسیقی معیار عددی واحدی ندارد. تعداد آثار، ماندگاری ملودی ها، گستره همکاری با خوانندگان، تأثیرگذاری بر جریان موسیقی، دانش موسیقی و کیفیت کارنامه حرفه ای از معیارهای مهم این فهرست هستند.

در بخش پاپ، تمرکز این مقاله روی آهنگسازانی است که نام آن ها در تولید آثار شناخته شده و جریان اصلی موسیقی ایران تکرار شده است. برای چهره های نسل جدید نیز به جای صرفا تعداد بازدید یا محبوبیت یک آهنگ، به سابقه آهنگسازی و نقش واقعی آن ها در تولید قطعات توجه شده است.

معروف ترین آهنگسازان ایرانی

۱. علیرضا افکاری

علیرضا افکاری یکی از شناخته شده ترین آهنگسازان نسل معاصر موسیقی ایران است. نام او با طیف وسیعی از خوانندگان و آثار پاپ و موسیقی ایرانی گره خورده و یکی از ویژگی های مهم کارنامه اش توجه جدی به ملودی و ساختار موسیقایی قطعه است.

افکاری را نمی توان صرفا در دسته آهنگسازان پاپ تجاری قرار داد. بخش مهمی از اعتبار حرفه ای او به توانایی اش در ساخت ملودی هایی مربوط می شود که در عین برخورداری از ساختار موسیقایی مشخص، برای مخاطب عمومی نیز قابل شنیدن و به یادماندنی هستند.

در بررسی آثار پاپ معاصر، نام او در کنار خوانندگانی مانند احسان خواجه امیری و دیگر خوانندگان مطرح دیده می شود. همین گستره همکاری باعث شده علیرضا افکاری در میان آهنگسازان معاصر ایران جایگاه قابل توجهی داشته باشد.

نکته مهم درباره افکاری این است که ملودی در آثار او معمولا نقش فرعی ندارد؛ بخش موسیقایی قطعه از ابتدا با توجه به جنس کلام و فضای خواننده شکل می گیرد. همین موضوع یکی از دلایل ماندگاری تعدادی از ساخته های او در میان مخاطبان موسیقی ایرانی است.

۲. بابک زرین

بابک زرین از آهنگسازان باسابقه موسیقی ایران است که در حوزه موسیقی پاپ و موسیقی ایرانی فعالیت داشته است. نام اصلی او علیرضا شعبانی زرین کفش است و در منابع انگلیسی نیز به عنوان آهنگساز و ترانه سرا معرفی شده است.

زرین آموزش موسیقی را از نوجوانی با پیانو آغاز کرد و بعدها در زمینه آهنگسازی، کنترپوان و آواز اپرا تحصیل کرد. همچنین از شاگردان بابک بیات و محسن الهامیان بوده است.

این سابقه آموزشی در شناخت سبک کاری او اهمیت دارد؛ چون بخش قابل توجهی از تفاوت میان یک ملودی ساده و یک اثر آهنگسازی شده را باید در دانش هارمونی، فرم و شناخت سازها جست وجو کرد.

بابک زرین را می توان در گروه آهنگسازانی قرار داد که فعالیتشان محدود به یک دوره کوتاه از موسیقی پاپ نبوده است. حضور او در پروژه های مختلف موسیقی باعث شده نامش در میان آهنگسازان شناخته شده چند نسل از موسیقی پاپ ایران قرار بگیرد.

۳. سیروان خسروی

سیروان خسروی یکی از مهم ترین چهره های آهنگسازی و تنظیم در موسیقی پاپ مدرن ایران است. تفاوت او با بسیاری از آهنگسازان پاپ در این است که فعالیت حرفه ای اش تنها به ساخت ملودی محدود نشده و در بخش هایی مانند تنظیم، صدابرداری، نظارت بر ضبط و تولید موسیقی نیز حضور داشته است.

سیروان از سال های پایانی دهه ۷۰ فعالیت حرفه ای خود را دنبال کرده و در پروژه های متعددی به عنوان آهنگساز و تنظیم کننده حضور داشته است. منابع مختلف، فعالیت او را در سبک هایی مانند پاپ، پاپ راک و موسیقی الکترونیک ثبت کرده اند.

یکی از دلایل اهمیت سیروان در موسیقی پاپ ایران، ورود جدی تر عناصر تولید موسیقی مدرن به آثار پاپ است. انتخاب صداها، استفاده از سازهای الکترونیک، لایه بندی تنظیم و توجه به کیفیت ضبط، در شکل گیری هویت آثار او نقش مهمی دارند.

او با خوانندگانی مانند رضا صادقی، احسان خواجه امیری، بهنام صفوی، مهدی یراحی و امیر یگانه همکاری داشته است.

سیروان در کنار آهنگسازی، تنظیم و خوانندگی، در بیست ویکمین دوره جشنواره موسیقی فجر نیز به عنوان تنظیم کننده مورد تقدیر قرار گرفته است.

۴. حامد برادران

اگر قرار باشد فهرستی از آهنگسازان جدید و معروف پاپ ایرانی تهیه کنیم، نام حامد برادران حتما در آن قرار می گیرد.

برادران فعالیت حرفه ای خود را از سال ۱۳۸۶ آغاز کرد و در سال های بعد با خوانندگان مختلف موسیقی پاپ همکاری داشت. او علاوه بر آهنگسازی، در زمینه تنظیم و تهیه موسیقی نیز فعال بوده است.

یکی از همکاری های مهم او با سینا شعبانخانی بود. قطعه «جادوی خاص» از جمله آثاری است که در مسیر شناخته شدن برادران در فضای موسیقی پاپ نقش داشت. بعدتر همکاری های او با بهنام بانی باعث شد نام حامد برادران بیشتر در میان مخاطبان موسیقی پاپ شنیده شود.

حامد برادران نمونه ای از آهنگسازان نسل جدیدتر است که مرز میان آهنگسازی، تنظیم و تولید موسیقی را به شکل حرفه ای دنبال کرده اند. همین چندمهارتی بودن در بازار موسیقی پاپ اهمیت زیادی دارد؛ چون یک قطعه موفق معمولا حاصل همکاری چند بخش تخصصی است و هماهنگی میان آن ها روی نتیجه نهایی اثر می گذارد.

۵. آرون افشار

آرون افشار در گروه چهره های جوان تر موسیقی پاپ قرار می گیرد، اما تفاوت مهم او با بسیاری از خوانندگان صرفا اجرایی این است که در ساخت ملودی آثار خودش نیز نقش دارد.

«جانم باش» یکی از نخستین آثار رسمی او بود که توجه زیادی به این خواننده جلب کرد. در ادامه، افشار در بخش قابل توجهی از آثار خود آهنگسازی را نیز انجام داده است. برای نمونه، در آلبوم «شب رویایی»، ملودی قطعات به نام آرون افشار ثبت شده و تنظیم اثر بر عهده معین راهبر بوده است.

ترکیب ملودی های ساده و قابل حفظ، تحریرهای مشخص و استفاده از فضای عاشقانه در ترانه ها، بخش مهمی از هویت موسیقی آرون افشار را ساخته است.

این نکته درباره او مهم است: آرون افشار را باید هم به عنوان خواننده و هم به عنوان آهنگساز بررسی کرد. در تعدادی از آثار او، تفکیک صدای خواننده از هویت ملودی دشوار است؛ چون ملودی ها برای محدوده صوتی و شیوه اجرای خودش طراحی شده اند.

۶. معین راهبر

معین راهبر از آهنگسازان و تنظیم کنندگان باسابقه ای است که در موسیقی پاپ ایران فعالیت گسترده ای داشته است. او در پروژه های مختلف علاوه بر تنظیم، آهنگسازی و مدیریت هنری را نیز بر عهده داشته است.

راهبر در همکاری با آرون افشار نقش پررنگی در شکل گیری صدای نهایی آثار این خواننده داشته است. در قطعاتی مانند «دلشوره»، ملودی به نام آرون افشار ثبت شده و معین راهبر تنظیم، میکس، مسترینگ و مدیریت هنری پروژه را انجام داده است.

در برخی آثار دیگر آرون افشار نیز همین تقسیم نقش دیده می شود؛ برای نمونه در «عطر بهار»، آهنگسازی با آرون افشار و تنظیم با معین راهبر ثبت شده است.

این همکاری نمونه خوبی برای فهم تفاوت میان آهنگساز و تنظیم کننده است: یک نفر ملودی را می سازد و فرد دیگری آن ایده را به یک تولید کامل استودیویی تبدیل می کند.

۷. مسعود جهانی

مسعود جهانی از چهره های شناخته شده نسل جدید تولید موسیقی پاپ و R&B ایران است. فعالیت او بیشتر در حوزه تنظیم، آهنگسازی و تولید آثار خوانندگان نسل جدید دیده می شود.

اهمیت مسعود جهانی فقط به تعداد همکاری ها محدود نمی شود. نقش تنظیم کننده در موسیقی پاپ و R&B مدرن بسیار تعیین کننده است؛ زیرا انتخاب درام، بیس، سینت سایزر، افکت های صوتی و نحوه پردازش وکال می تواند هویت قطعه را تغییر دهد.

همکاری او با آرش و مسیح عدل پرور نمونه ای شناخته شده از این مسیر است. منابع مربوط به این دو خواننده نیز از حضور مسعود جهانی در تنظیم و میکس برخی آثار آن ها نام برده اند.

۸. میلاد ترابی

میلاد ترابی از آهنگسازان و تنظیم کنندگان شناخته شده موسیقی پاپ ایران است و سابقه فعالیت در پروژه های متعددی با خوانندگان پاپ دارد.

نام او در آلبوم «کما» حمید عسکری در بخش آهنگسازی و تنظیم دیده می شود. این آلبوم در سال ۱۳۸۵ منتشر شد و در اطلاعات ثبت شده برای آن، حمید عسکری، فرهاد زارع و میلاد ترابی به عنوان آهنگسازان اثر معرفی شده اند. میلاد ترابی در بخش تنظیم نیز حضور داشته است.

در آلبوم «دلت با منه» محمد علیزاده نیز نام میلاد ترابی در میان آهنگسازان و تنظیم کنندگان دیده می شود.

این کارنامه نشان می دهد فعالیت ترابی محدود به یک خواننده یا یک مقطع کوتاه نبوده و در تولید پاپ جریان اصلی ایران سابقه قابل توجهی دارد.

۹. کوشان حداد

کوشان حداد بیشتر به عنوان تنظیم کننده شناخته می شود، اما سابقه حضور او در پروژه هایی که نقش آهنگسازی نیز داشته، باعث شده نامش در فهرست چهره های مهم تولید موسیقی پاپ ایران قرار بگیرد.

او در پروژه های مختلف با خوانندگان و آهنگسازان مطرح همکاری داشته و در برخی نظرسنجی های موسیقی پاپ نیز در کنار نام هایی مانند سیروان خسروی، شهاب اکبری، هومن نامداری و کارن همایونفر به عنوان یکی از گزینه های مطرح بخش تنظیم قرار گرفته است.

همکاری کوشان حداد با پروژه های موسیقی پاپ از جمله آثار امین رستمی و محسن چاوشی، بخش دیگری از سابقه حرفه ای او را تشکیل می دهد. در آلبوم «من خود آن سیزدهم» نیز نام او در کنار شهاب اکبری و محسن چاوشی در بخش تنظیم دیده می شود.

۱۰. شهاب اکبری

شهاب اکبری یکی از تنظیم کنندگان و آهنگسازان شناخته شده موسیقی پاپ ایران است که در پروژه های متعدد خوانندگان مطرح حضور داشته است.

در آلبوم «من خود آن سیزدهم» محسن چاوشی، شهاب اکبری مسئول تنظیم بخش عمده ای از قطعات بوده و در کنار کوشان حداد و خود چاوشی در تولید موسیقی این اثر نقش داشته است.

نام شهاب اکبری در فهرست های مربوط به تنظیم کنندگان مطرح موسیقی پاپ نیز در کنار سیروان خسروی، کوشان حداد و هومن نامداری دیده شده است.

چند آهنگساز و چهره مهم دیگر موسیقی پاپ ایران

فهرست آهنگسازان ایرانی به این چند نام محدود نمی شود. در بررسی موسیقی پاپ چند دهه اخیر، نام های دیگری مانند بهروز صفاریان، هومن نامداری، پدرام کشتکار، مهران عباسی، نیما وارسته، سید فؤاد حجازی، امیر بهادری، بهنام کریمی، محمد علیزاده و محسن چاوشی نیز در جایگاه های مختلف آهنگسازی و تنظیم دیده می شود.

باید توجه داشت که این افراد نقش یکسانی ندارند. برای مثال، محسن چاوشی علاوه بر خوانندگی، آهنگسازی و تنظیم بسیاری از آثار خودش را نیز انجام داده است؛ در حالی که برخی دیگر بیشتر به عنوان تنظیم کننده شناخته می شوند.

همین تفاوت، دلیل اصلی است که در معرفی بهترین آهنگسازان ایرانی نباید صرفا فهرستی از اسامی خوانندگان مشهور را کنار هم قرار داد. اعتبار یک نام در این حوزه باید با نقش واقعی او در تولید موسیقی، آثار ثبت شده و سابقه همکاری های حرفه ای سنجیده شود.

این بخش بر اساس اطلاعات قابل بررسی درباره سابقه و نقش حرفه ای آهنگسازان و تنظیم کنندگان نوشته شده است. برای تفکیک «آهنگسازی» از «ضبط صوتی» نیز از استاندارد رسمی ISRC استفاده شده است.